Home / Dossier 100 jaar KLM / Fokker had meer verstand van vliegtuigen dan van vrouwen

Fokker had meer verstand van vliegtuigen dan van vrouwen

Fokker had meer verstand van vliegtuigen dan van vrouwen

KLM wordt in oktober honderd jaar oud. Zakenreis blikt in een aantal episodes terug, samen met Ron Wunderink, op een eeuw luchtvaart in Nederland. Deel 2: Fokker.

Hoewel Antonij (Anthony) Fokker nooit in dienst is geweest van KLM, vervulde hij toch een belangrijke rol bij het ontstaan van de maatschappij. Fokker, een half jaar jonger dan Albert Plesman, was in 1919 op 29-jarige leeftijd al een gevestigde, zij het enigszins dubieuze naam in de luchtvaart.

Hij was namelijk tijdens de Eerste Wereldoorlog (1914-1918) de belangrijkste leverancier van gevechtsvliegtuigen voor de Duitse luchtmacht geweest. Ron Wunderink schrijft dat Fokker daarbij ‘nooit uit politieke overwegingen’ handelde.

 

Eerste Wereldoorlog
Antonij Herman Gerard Fokker – hij verengelste zijn voornaam later tot Anthony – volgde in 1910-11 technische opleidingen in Duitsland, raakte gepassioneerd door de opkomende luchtvaart en besloot vervolgens zijn eigen vliegtuigen te gaan bouwen. Hij ontwikkelde zich tot een kundig vlieger én zakenman en opende in 1912 vlakbij Berlijn zijn eerste fabriek onder de naam Fokker Aeroplanbau.

Toen twee jaar later de oorlog uitbrak nationaliseerde de Duitse regering de fabriek, maar Fokker bleef aan als directeur en bouwde in de oorlog honderden vliegtuigen voor wat toen de Deutsche Luftstreitkräfte heette.

Na de Duitse nederlaag in WO I mocht het land in opdracht van de Geallieerde overwinnaars geen leger meer hebben. Voor Anthony Fokker betekende dit einde verhaal in Duitsland.

Intussen was in Nederland, niet betrokken bij WO I, ook de luchtvaart van de grond gekomen. In 1913 kreeg de landmacht haar ‘luchtvaartafdeeling’, de voorloper van de Koninklijke Luchtmacht. Ene Albert Plesman kwam er in 1915 in dienst en behaalde in 1918 zijn (militaire) brevet. De militair Plesman had steeds een civiel doel voor ogen: de totstandkoming van een burgerluchtvaart.

Het einde van WO I gaf hem die kans. Plesman organiseerde de Eerste Luchtvaart Tentoonstelling Amsterdam (ELTA) in augustus/ september 1919, waar Anthony Fokker zijn opwachting maakte met een hele serie militaire vliegtuigen. Fokker had veel materiaal uit Duitsland naar Nederland gesmokkeld, waarbij hij smeergeld niet schuwde en dat later ook volmondig toegaf.

Vliegtuigfabriek
Fokker en Plesman moeten in die dagen veelvuldig contact met elkaar hebben gehad. Fokker kreeg, met steun van Plesman, na afloop van de ELTA de beschikking over de gebouwen waar de tentoonstelling was gehouden en vestigde er zijn Nederlandsche Vliegtuigenfabriek – de merknaam Fokker vermeed hij voorlopig nog vanwege het ‘oorlogsverleden.’ Rond diezelfde tijd voerde Albert Plesman zijn plan uit een luchtvaartmaatschappij op te richten: op 7 oktober 1919 ontstond KLM.

Fokker ontwikkelde zich in de jaren twintig van de vorige eeuw – inmiddels wel onder zijn eigen naam – tot de grootste fabrikant van vliegtuigen ter wereld, met vleugels van hout en zeildoek. Hoewel Plesman en Fokker beide de luchtvaart waren toegedaan, stonden ze heel verschillend in het leven.

‘Anthony Fokker was een man van de wereld en een avonturier. Hij kwam uit een redelijk gefortuneerde familie en hield van het goede leven,’ schrijft Ron Wunderink. ‘Plesman was een totaal andere man. Een idealist. Opgegroeid in een kleinburgerlijk milieu. Hij was geen begenadigd vlieger, zoals Fokker.’

In hun persoonlijk leven waren de twee eveneens tegenpolen. Plesman bleef bij één vrouw, zijn leven lang en stelde het gezin centraal. Fokker trouwde tweemaal en had daarnaast vele affaires. Zelf schreef hij daarover: ‘Ik heb vliegtuigen altijd beter begrepen dan vrouwen.’

Slordigheid
Het lag voor de hand dat Fokker en KLM door hun onderlinge nabijheid nauw zouden samenwerken. Dat gebeurde, maar door de tegengestelde karakters van de twee bestond er veel wrijving op zakelijk vlak. Waar Plesman een pietje precies was, kenmerkte Fokkers zakendoen zich door slordigheid.

KLM vloog tot einde jaren dertig vooral met Fokkers, maar introduceerde in 1933 ook Amerikaanse vliegtuigen, gemaakt met vleugels van metaal. Deze stap van KLM wekte de ergernis van Fokker, die zich in 1927 had gevestigd in de Verenigde Staten en daar bleef tot zijn dood in 1939. In de VS richtte hij een Amerikaanse fabriek op voor de lokale markt, terwijl de productie in Nederland voornamelijk was bedoeld voor Europa.

Anthony Fokker moest niets van metaal hebben. Maar een crash van een F-10 van Transcontinental and Western Air in 1931, waarbij alle acht inzittenden omkwamen, deed de naam van de fabrikant geen goed. Onderzoek wees uit dat houtrot de oorzaak was.

Ook al bleef Fokker zich in de jaren daarna verzetten tegen geheel metalen vliegtuigen, hij had het tij tegen: het hout verdween uit de vliegtuigbouw. Zijn Amerikaanse fabriek was intussen onderdeel geworden van General Motors. Deze vliegtuigdivisie van GM kwam naderhand via vele overnames in handen van Boeing, dat zo indirect een deel van de erfenis van Fokker in handen kreeg.

Na de Tweede Wereldoorlog maakten Fokker – nu zonder de oprichter en naamgever – en KLM – nog steeds onder leiding van Plesman – een comeback, met steun van de Nederlandse overheid. Terwijl fabrikanten in de VS overgingen tot schaalvergroting, uiteindelijk leidend tot de jumbojet Boeing 747, beperkte de Fokker-fabriek zich tot de bouw van regionale vliegtuigen. De Fokker 100, met honderd stoelen was de grootste die ooit van de band zou rollen.

Fokker F100
Ook ver na Anthony Fokkers dood bleef er een haat-liefde verhouding bestaan met KLM. In de Fokker-fabrieken bleef de losse sfeer van de oprichter hangen, terwijl bij KLM – Plesman stierf in 1953 – een strakke leiding overheerste. Toen de Fokker-fabriek begin jaren tachtig de F100 lanceerde, stond KLM niet te trappelen van ongeduld om het toestel in gebruik te nemen. Liever eerst de periode van de kinderziektes afwachten – en die waren er – dan een Nederlandse fabrikant ondersteunen, redeneerde de top van KLM destijds.

Pas in 1991, drie jaar na de introductie van de F100, nam ook KLM het vliegtuig in gebruik, gevolgd door de F70, een kleinere versie, vanaf 1995. Fokker was intussen in grote financiële problemen gekomen. Na nog enkele jaren onderdeel te zijn geweest van het Duitse DASA, onderdeel van Daimler-Benz, ging Fokker in 1996 failliet. Ditmaal treurden de nazaten van Albert Plesman, want de Fokker 100 en Fokker 70 bleken buitengewoon goede vliegtuigen te zijn. Te laat.

KLM kon nog ruim twintig jaar profiteren van de producten uit de Fokker-school. Het onderhoud van de Fokker-vloot werd overgenomen door een onderhoudsbedrijf onder de naam Fokker Technologies. Deze onderneming bestaat nog steeds, sinds 2012 als onderdeel van het Britse GKN. KLM Cityhopper vloog tot 2012 met de Fokker 100 en tot 2017 met de Fokker 70. Toen kwam aan de bijna honderdjarige samenwerking tussen KLM en Fokker definitief een einde.

Foto’s bij dit verhaal, van boven naar beneden:
Collage met afbeelding Anthony Fokker en boek Ron Wunderink
Anthony Fokker in zijn eerste vliegtuig, de Spin, in 1911
Plesman (links) en Fokker, in de jaren dertig

De Fokker F.XXXVI van KLM, die in 1934 in dienst kwam
De Fokker F100 van KLM Cityhopper

 

 

Lolke van der Heide
Door: | lolke[at]zakenreis.nl
Lolke van der Heide schrijft vanaf 2002 over de luchtvaart en reiswereld, voor diverse media. Sinds 2007 is hij verbonden aan Zakenreis.

Blijf op de hoogte, abonneer u op de Zakenreis.nl nieuwsbrief!

  • This field is for validation purposes and should be left unchanged.
nieuws
Keten Oyo groeit razendsnel

Keten Oyo groeit razendsnel

22/07/2019

De Indiase hotelketen Oyo, gericht op zaken- en vrijetijds-reizigers, groeit razendsnel. Oyo bestaat zes jaar en is in aantallen kamers en waarde nu al een van de grootste in de…

Peter Bellew naar easyJet

Peter Bellew naar easyJet

19/07/2019

Peter Bellew verruilt zijn positie van Chief Operating Officer bij Ryanair voor dezelfde functie bij easyJet. Dit heeft de Britse prijsvechter bekendgemaakt, samen met ‘robuuste’ resultaten over het derde kwartaal….

Transavia in zee met Bit

Transavia in zee met Bit

19/07/2019

Transavia is samenwerking aangegaan met Bit, een onderzoeksorganisatie in Amsterdam, gericht op technische innovaties die de luchtvaart zouden kunnen verduurzamen. De dochtermaatschappij van KLM zegt in een verklaring dat Bit,…